Барысаў

(паводле выданьня “Барысаў і рэгіён: стратэгія разьвіцьця”,  2003 г.)

 

1. Тэарэтычны грунт разьвіцьця клястараў

У апошняе дзесяцігодзьдзе ў сьвеце назіраецца значны рост зацікаўленасьці ў лякальнай канцэнтрацыі і спэцыялізацыі прамысловасьці, прычым ня толькі сярод эканамічных географаў, але й сярод эканамістаў і практыкаў. Зацікаўленасьць гэта зьвязана зь інтэнсыфікацыяй працэсу глябалізацыі, што надае новае гучаньне пытаньню аб ролі месцазнаходжаньня ў глябальнай эканоміцы. Частка навукоўцаў сьцьвярджае, што глябалізацыя праз стварэньне рынку бязь межаў, падвышэньне мабільнасьці фінансаў, рост коль­касьці транснацыянальных кампаніяў і пераход да інфармацыйнай эканомікі, сыгналізуе аб «сьмерці дыстанцыі», аб «дэлякалізацыі» сацыяльна-эканамічных стасункаў, ці, іншымі словамі, значэньне месцазнаходжаньня губляе сваю ролю ў эканамічнай дзейнасьці. Аднак іншая, магчыма, большая, частка навукоўцаў лічыць, што глябалізацыя больш узмацняе, чым памяншае значэньне месцазнаходжаньня, і хутчэй рэгіянальная эканоміка, чым нацыянальная, зьяўляецца ключавым цэнтрам стварэньня дабрабыту й міжнароднага гандлю. Як падкрэсьлівае М.Портэр, «устойлівыя канкурэнцыйныя перавагі ў глябальнай эканоміцы часта моцна лякалізаваны і ўзьнікаюць, дзякуючы канцэнтрацыі высокаспэцыялізаванай кваліфікацыі і ведаў, інстытутаў, канкурэнцыі, бізнэсу, дасьведчаных спажыўцоў». У тойсамы час сама глябальная інтэграцыя ўзмацняе лякальную спэцыялізацыю, паколькі зьніжэньне выдаткаў транспартаваньня й гандлёвых бар’ераў дазваляе фірмам канцэнтравацца з мэтай выйгрышу ад вонкавай эканоміі на маштабе вытворчасьці. Канцэнтрацыя фірмаў робіць магчымым узьнікненьне перавагаў ад розных формаў рынкавых і нярынкавых спадарожных эфэктаў (spillovers), якія ў сваю чаргу садзейнічаюць росту лякальнай інавацыйнасьці і прадукцыйнасьці. Найбольш уплывовым папулярызатарам важнасьці лякальнай эканомікі зьяўляецца М.Портэр, чый панятак «прамысловы клястар» (industrial cluster) за кароткі час стаў стандартнай канцэпцыяй у гэтай сфэры досьледаў (гл. Устаўку 1).

У межах канкрэтнага рэгіёну на аснове канцэпцыі клястараў могуць атрымаць праграмнае вырашэньне наступныя асноўныя праблемы. Па-першае, распрацоўка сумесных стратэгіяў рэструктурызацыі прадпрыемстваў у межах клястару (напрыклад, у працэсе лесанарыхтоўкі зьмяніць працэсы высечак і сартоўкі, а ў лесапіленьні ўдасканаліць працэс апрацоўкі драўніны). Асабліва важнымі такія стратэгіі могуць быць для невялікіх гарадоў краіны, дзе часта ад адной горадаўтваральнай галіны залежыць дабрабыт тэрыторыі ўлучна з навакольнымі вёскамі. Па-другое, садзейнічаньне росту інавацыйнасьці рэгіянальнай эканомікі на аснове стварэньня варункаў для ўзаемавыгадных зьвязкаў дасьледніцкіх і адукацыйных асяродкаў з вытворчасьцю. (Напрыклад, БДТУ ужо мае скіраванасьць на повязі з прадпрыемствамі лесахімічнага комплексу).

Устаўка 1. Сутнасьць прамысловага клястару

Прафэсар Портэр прадстаўляе ідэю клястараў ня толькі як аналітычную канцэпцыю, але і як вызначальны інструмэнт эканамічнай палітыкі. І гэты інструмэнт стаў модным як сярод міжнародных арганізацыяў, так і сярод нацыянальных урадаў, агенцыяў рэгіянальнага разьвіцьця й лякальных уладаў разьвітых і стаўшых на шлях разьвіцьця краінаў, якія атаесамляюць клястары з «эканомікай, заснаванай на ведах» (knowledge–based economy). Напрыклад, у ЗША М.Портэр узначальвае буйную праграму па ацэнцы разьвіцьця клястараў і інавацыйнасьці з мэтай ідэнтыфікацыі «лепшых прыкладаў», якія могуць быць выкарыстаныя, каб «заахвоціць разьвіцьцё клястараў у рэгіёнах краіны». Што ж такое клястары, і ці маюць яны пэрспэктывы ў Беларусі? Згодна з вызначэньнямі Портэра, клястар — гэта «геаграфічнае згуртаваньне ўзаемазьвязаных кампаніяў, спэцыялізаваных дастаўцаў, гандляроў паслугамі, фірмаў з роднасных галінаў і асацыяваных інстытуцыяў (напрыклад, унівэрсытэтаў, установаў па стандартызацыі, гандлёвых аб’яднаньняў) у асобнай сфэры дзейнасьці, якія канкуруюць і ў тойсамы час супрацоўнічаюць», або «згуртаваньне геаграфічна блізкіх узаемазьвязаных кампаніяў і спалучаных зь імі інстытуцыяў, якія дзейнічаюць у вызначанай сфэры й характарызуюцца агульнасьцю і ўзаемадапаўняльнасьцю дзейнасьці». Прыведзеныя вызначэньні дазваляюць зрабіць выснову, што ідэя клястара мае два сэрцавінныя моманты. Першая фундамэнтальная рыса — зьвязкі (links), якія маюць суб’екты клястару. Гэтыя зьвязкі могуць быць вэртыкальныя (ланцужкі пакупнікоў і прадаўцоў) і гарызантальныя (камплемэнтарныя прадукты й паслугі, выкарыстаньне падобных выдаткаў, тэхналёгіяў, інстытуцыяў). Другая вызначальная рыса клястару — геаграфічная блізіня (geographic proximity) узаемазьвязаных кампаніяў і іншых удзельнікаў клястару. Сумеснае месцазнаходжаньне заахвочвае і ўзмацняе перавагі па стварэньню новай вартасьці, заснаваныя на ўзаемадзеяньні паміж фірмамі. Згодна з Портэрам, клястар зьяўляецца крыніцай разьвіцьця лякальных канкурэнцыйных перавагаў (мэтафарычны ромб аўтара), якія фармуюцца трыма асноўнымі спосабамі. Па­першае, праз падвышэньне прадукцыйнасьці ўваходзячых у клястар фірмаў за кошт узаемадапаўняльнасьці дзейнасьці і доступу да спэцыя­лізаваных фактараў вытворчасьці, інфармацыі, інфраструктуры і г.д. Па­другое, праз рост здольнасьці да інавацыяў. Па­трэцяе, праз стымулы для ўзьнікненьня ў межах клястару новага бізнэсу. Вышэйадзначаныя асаблівасьці канцэпцыі клястараў дазваляюць акрэсьліць асноўныя напрамкі досьледаў па яе выкарыстаньню ў Беларусі, якія вынікаюць з фундамэнтальных рысаў клястараў. Па­першае, гэта датычыць існаваньня ў краіне інстытуцыянальных праблемаў па стасаваньню зьвязкаў паміж фірмамі, выкананьню кантрактаў і абмену інфармацыяй. Разам з традыцыйнымі абмежаваньнямі, што існуюць у эканоміцы (абмежаванасьць рэсурсаў), заканадаўча створаныя абмежаваньні­інстытуты вызначаюць структуру эканамічных стымулаў грамадзтва й кірунак эфэктыўнага разьвіцьця эканомікі. Незавершанасьць фармаваньня ў краіне рынкавых інстытутаў (цьвёрдых правоў прыватнай уласнасьці, забясьпечаньня выкананьня кантрактаў і г.д.) павялічвае транзакцыйныя выдаткі прадпрыемстваў і дазваляе меркаваць аб наяўнасьці ў краіне фэномэну «інстытуцыянальных пастак», што стрымліваюць далейшыя рынкавыя рэформы. У тойсамы час у межах клястару эканамічныя стымулы могуць праяўляцца больш моцна, а ўплыў нефармальных стасункаў і частых кантрактаў можа садзейнічаць памяншэньню транзакцыйных выдаткаў. Па­другое, паколькі сацыяльна­эканамічныя повязі ў клястарах, якія забясьпечваюць разьвіцьцё канкурэнцыйных перавагаў, нельга разглядаць у адарванасьці ад прасторавай лякалізацыі, то ў Беларусі можна прагназаваць пашырэньне досьледаў праблемаў рэгіянальнай палітыкі, эфэктаў і пэрспэктываў дэцэнтралізацыі кіраваньня краінай.

 

Трэба зазначыць, аднак, што ва ўмовах недасканалых рынкавых ад­носінаў у Беларусі існуе небясьпека штучнага фармаваньня і лябіяваньня падтрымкі разьвіцьця клястараў ворганамі кіраваньня, што хутчэй скампрамэтуе ідэю, чым дасьць нейкі эфэкт. Ініцыятывы ў рамках канцэпцыі клястараў павінны йсьці зьнізу і грунтавацца на ўсьведамленьні існых канкурэнтных перавагаў рэгіёну й неабходнасьці іх удасканаленьня з мэтай эфэктыўнага супрацьстаяньня жорсткай канкурэнцыі звонку — як з боку іншых рэгіёнаў у нацыянальных маштабах, так і з боку замежжа.

З мэтай ацэнкі існаваньня перавагаў і пэрспэктываў разьвіцьця клястараў у Барысаўскім рэгіёне прааналізуем стан прамысловасьці рэгіёну.

2. Прамысловасць Барысаўскага рэгіёну

У прамысловасьці Барысаўскага рэгіёну па выніках 2002 г. было занята 34 856 чалавек. На 45 прадпрыемствах горада Барысава працуе 31 980 чалавек, ці 91,7% ад пэрсаналу прамысловасьці рэгіёну. Адначасова ў г.Барысаве вырабляецца каля 90% прадукцыі рэгіёну. У Барысаўскім і Крупскім раёнах занята адпаведна 4,8% і 3,5% прамысловага пэрсаналу. Галоўнай галіной прамысловасьці раёнаў зьяўляецца харчовая прамысловасьць. Так, на прамысловасьць Барысаўскага раёну, якая ўключае 10 прадпрыемстваў, прыпадае 46,3% выпуску прамысловай прадукцыі (3 прадпрыемствы). Да іншых галінаў, прадстаўленых у раёнах, адносяцца паліўная (тарфяная), дрэваапрацоўчая. У Барысаўскім раёне, аднак, спэцыфічнай рысай зьяўляецца наяўнасьць трох прадпрыемстваў машынабудаваньня, прычым адно зь іх — аўтамабільнае — адносна буйное, бо выпускае 34,7% прамысловай прадукцыі раёну. Аднак агулам увесь прамысловы выпуск Барысаўскага раёну складае ўсяго 7,9% ад выпуску г.Барысава. Таму далейшы аналіз прамысловасьці рэгіёну будзем будаваць пераважна на прамысловых галінах горада.

Асноўныя галіны прамысловасьці г. Барысава

Хімічная й нафтахімічная галіна (6 прадпрыемстваў, у т.л. 1 хіміка-фармацэўтычнае) мае высокую ўдзельную вагу ў прамысловасьці Барысава: па выніках першай паловы 2003 г. па вытворчасьці прамысловай прадукцыі — 30,7%, па выпуску тавараў народнага спажываньня (спажывецкіх тавараў) — 51,3%, а таксама 38,4% аб’ёму экспарту. Тэмп росту выпуску прадукцыі склаў 107,5%, па ТНС — 109,9% (гл. Табліцу 1).

Лясная, дрэваапрацоўчая й цэлюлёзна-папяровая (9 прадпрыемстваў, у т.л. 6 дрэваапрацоўчых) па выніках першай паловы 2003 г. мае ўдзельную вагу ў прамысловасьці Барысава па вытворчасьці прамысловай прадукцыі 12,4%, па выпуску ТНС — 5,6%, па аб’ёму экспарту — 8%. Тэмп росту выпуску прадукцыі склаў 100,4%, па ТНС — 79,2% (гл. Табліцу 2).

Табліца 1. Некаторыя паказьнікі галіны па выніках першай паловы 2003 г.

Прадпрыемства	Тэмп росту выпуску, %	Тэмп росту выпуску ТНС, %	Тэмп росту экспарту, %
РУП «Завод мэдычных прэпаратаў»	110,0	110,5	n.a.
СП «Фрэбор»	115,7	115,7	132,5
ААТ «Гуматэхніка»	n.a.	n.a.	143,7
ААТ «Завод плястмасавых вырабаў»	110,4	100,4	115,2
ААТ «Паліміз»	100,0	105,1	n.a.
ААТ «Завод побытавай хіміі»	44,4	48,2	n.a.

 

Табліца 2. Некаторыя паказьнікі галіны па выніках першай паловы 2003 г.

Прадпрыемства	Тэмп росту выпуску, %	Тэмп росту выпуску ТНС, %	Тэмп росту экспарту, %
ААТ «Барысаўскі ДАК»	105,4	101,0	118,0
ААТ «Леспрамгас»	110,7	143,0	115,2
ААТ «Папяровая фабрыка Дзяржзнаку»	+	n.a.	n.a.
РУП «Шпалазавод»	+	n.a.	n.a.
ААТ «Лесахімік»	69,4	35,3	n.a.

 

 

Машынабудаваньне й мэталаапрацоўка (12 прадпрыемстваў, у т.л. 6 машынабудаўнічых) па выніках 2000 г. мае ўдзельную вагу ў прамысловасьці Барысава па вытворчасьці прамысловай прадукцыі 38,6%, па аб’ёму экспарту — 38,2%. Тэмп росту выпуску прадукцыі склаў 100,4%, па ТНС — 79,2% (гл. Табліцу 1).

Табліца 3. Некаторыя паказьнікі галіны па выніках першай паловы 2003 г.

Прадпрыемства	Тэмп росту выпуску, %	Тэмп росту выпуску ТНС, %	Тэмп росту экспарту, %
ААТ «БАТЭ»	105,8	106,1	114,0
РУП «Завод па рамонту радыёэлектроннага ўзбраеньня»	276,9	143,0	115,2
РУП «140-вы рамонтны завод»	104,6	n.a.	n.a.
РУП «Завод агрэгатаў»	105,4	n.a.	n.a.
РУВП «Завод «Аўтагідраўзмацняльнік»	n.a.	+	177,6

 

Даволі ўпэўнена адчуваюць сябе на рынку прадпрыемствы харчовай прамысловасьці, якія вырабляюць 16% прамысловай прадукцыі горада і 27,3% ТНС. Выпуск прадпрыемстваў галіны за паўгады вырас на 12,9%, спажывецкіх тавараў — на 21,5%, што ў значнай ступені выклікана ўстойлівым попытам на прадукцыю, якая йдзе ў асноўным на рынак Беларусі. Лідэрам галіны зьяўляецца ААТ «Мясакамбінат», які актыўна пашырае асартымэнт і паляпшае якасьць прадукцыі, арганізоўвае сеціва фірмовага гандлю. Гэта шмат у чым выклікана ростам патрабавальнасьці мясцовых спажыўцоў да прадукцыі. Прадпрыемства знаходзіць магчымасьці сумясьціць рост якасьці з ростам аб’ёму вытворчасьці. Так, за першую палову 2003 г. аб’ём вытворчасьці павялічыўся на 41,4%.

Экспарт Барысава ўзрос на 8,5% і склаў за паўгодзьдзе 78,2 млн. USD. За студзень-травень 2003 г. рэгіён меў дадатнае сальда — 17,3 млн. USD. Галоўныя экспартэры: хімічная і нафтахімічная галіна (38,4% аб’ёму экспарту), машынабудаваньне (38,1%), дрэваапрацоўка (8%). На працягу апошніх гадоў геаграфічная структура экспарту амаль не зьмянілася ­— 70% у Расею, 25% — далёкае замежжа, 5% — краіны СНД.

Структура прамысловасьці г. Барысава

Разьлічаныя ў Табліцы 4 структуры выпуску і занятасьці прамысловасьці Барысава даюць падставу зрабіць шэраг папярэдніх высноваў. Па-першае, трэба адзначыць адсутнасьць у рэгіёне сыравінных сэктараў. На першы погляд гэта робіць горад абсалютна паліўна-, энэрга-, мэталазалежным. Аднак пры сталым роздуме, можна сьцьвярджаць, што гэта пазытыўны фактар, бо прымушае прамысловыя прадпрыемствы да эканоміі энэргетычных і сыравінных рэсурсаў, што патрабуе больш дасканалай тэхнікі, тэхналёгіяў, стымулюе больш рацыянальную арганізацыю вытворчасьці. Мясцовыя ўлады абмежаваныя ў «сыравінным падсілкаваньні» неэфэктыўных прадпрыемстваў, што прыводзіць да больш спрыяльных варункаў для разьвіцьця рынкавых адносінаў у рэгіёне.

Па-другое, можна адзначыць, што самай буйной галіной прамысловасьці Барысава зьяўляецца «машынабудаваньне й мэталаапрацоўка» (12 прадпры­емстваў), якая вырабляе 38,6% прадукцыі прамысловасьці горада й дае працу 45% прамысловага пэрсаналу. Прычым, бальшыня прадпрыемстваў адносяцца да рэспубліканскага падпарадкаваньня. З аднаго боку машына­будаваньне зьяўляецца адносна высокатэхналягічным сэктарам і можа мець пэўныя пэрспэктывы для росту эфэктыўнасьці ў будучыні. Аднак сёньняшні стан галіны, наяўнасьць у яе складзе вайсковых вытворчасьцяў, абцяжаранасьць зношанымі асноўнымі вытворчымі фондамі хутчэй сьведчыць аб неабходнасьці значнай рэструктурызацыі (гл. Устаўку 2) і магчымага скарачэньня вытворчасьці. Рэструктурызацыя галіны, дзе толькі на 6 прадпрыемтвах машынабудаваньня занята 13,4 тыс. чалавек, можа стацца цяжкім працэсам для рэгіёну. У той самы час праводзіць рэструктурызацыю галіны неабходна, што пацьвярджае яе нізкая эфэктыўнасьць у параўнаньні зь сярэдняй па прамысловасьці горада (гл. Устаўку 3). Так, згодна з разьлікамі індэксу структурна-фактарнай эфэктыўнасці (ІСФЭ), прыведзенымі ў Табліцы 4, эфэктыўнасьць галіны на 15% ніжэй за сярэднепрамысловую. Прычым, ІСФЭ галіны паступова памяншаецца. Адначасова назіраецца замарожваньне рэсурсаў у вырабе прадукцыі, якая ня мае попыту. Так, па выніках 2002 г. узровень запасаў галіны складаў 113% ад сярэднемесячнага выпуску (па прамысловасьці ў сярэднім — 76%). На прадпрыемствы машынабудаваньня і мэталаапрацоўкі прыпадае 57,5% усіх складзкіх запасаў прамысловасьці горада.

Па-трэцяе, трэба адзначыць высокую ўдзельную вагу ў прамысловасьці г.Барысава такой навукаёмістай галіны як хіміка-фармацэўтычная (РУП «Завод мэдпрэпаратаў»). Прадпрыемства вырабляе 10,6% прамысловай прадукцыі, прычым яго адносная эфэктыўнасьць расьце, аб чым сьведчыць павелічэньне ІСФЭ з 165% да 183%. Наяўнасьць дадзенай галіны можа стацца прычынай запатрабаванасьці разьвіцьця навуковых арганізацыяў і вытворчасьцяў, частка якіх можа ўзьнікнуць праз вылучэньне з РУП «Завод мэдпрэпаратаў», на якім працуе звыш 1,8 тыс. чалавек.

Па-чацьвёртае, патрабуе пераўтварэньняў лёгкая прамысловасьць рэгіёну, якая мае самую нізкую эфэктыўнасьць. Шмат у чым гэта зьвязана з характарам галіны, якая адносіцца да працаёмістых. Рэструктурызацыя галіны з прычыны яе невялікай ўдзельнай вагі ня выклікае вялікіх клопатаў. Зараз попыт насельніцтва рэгіёну ў шырокай намэнклятуры тавараў галіны забясьпечваецца звонку. Аднак пры наяўнасьці добрых праграмаў рэструктурызацыі і інвэстараў, пашырэньне галіны на асобных сэгмэнтах рынку лёгкай прамысловасьці можа быць мэтазгодным, чаму будзе садзейнічаць добры кадравы патэнцыял галіны. Так, арыентацыя прадукцыі на нутраны й замежны рынак (а таксама на турыстаў) можа гарантаваць значны попыт, а працаёмісты характар галіны дазволіць паменшыць напружаньне на рынку працы падчас рэструктурызацыі галінаў цяжкой прамысловасьці.

Устаўка 2. Рэструктурызацыя прамысловасьці

У кантэксьце трансфармацыі эканомікі краіны рэструктурызацыю прамысловасьці Барысаўскага рэгіёну можна вызначыць як «працэс комплекснай адаптацыі прадукцыйных сілаў яе галінаў да заканамернасьцяў функцыянаваньня рынкавай гаспадаркі, які праяўляецца праз рэструктурызацыю на ўзроўні прадпрыемстваў і зьмяненьне галіновых суадносінаў у выніку пераліву рэсурсаў і прыводзіць да росту эфэктыўнасьці і адпаведнасьці выпуску нутраному й замежнаму попыту». Галоўнымі задачамі працэсу рэструктурызацыі на ўзроўні Барысаўскага рэгіёну зьяўляецца садзейнічаньне пераадоленьню існых абмежаваньняў рэструктурызацыі: інстытуцыянальных, фінансавых, рэсурсава-тэхналягічных. Прычым вырашальнае значэньне мае задача ўдасканаленьня рынкавых інстытутаў, што дазволіць паменшыць фінансавыя й рэсурсна-тэхналягічныя абмежаваньні за кошт прыцягненьня замежных інвэстыцыяў. Выкладзеная канцэпцыя робіць відавочнымі два галоўныя спосабы рэструкту­рызацыі на практыцы. Гэта рэструктурызацыя — выпраўленьне прадпрыемстваў зь нізкай аддачай фактараў і рэструктурызацыя-разьвіцьцё і стварэньне новых прадпрыемстваў празь перавод рэсурсаў у больш эфэктыўныя галіны. Першы падыход часта зьвязаны зь ліквідацыяй прадпрыемстваў, у сувязі з чым ён у значнай ступені знаходзіцца ў сфэры адказнасьці рэгіянальнай улады.

 

 

Устаўка 3. Ацэнка параўнальнай эфэктыўнасьці галінаў прамысловасьці

Для прагназаваньня напрамкаў рэструктурызацыі можа быць карысны распрацаваны аўтарам індэкс структурна-фактарнай эфэктыўнасьці (ІСФЭ): ei = (diY/diL + diY/diF)•100 ei — індэкс структурна-фактарнай эфэктыўнасьці галіны i; diY — удзельная вага галіны і у структуры выпуску прамысловасьці; diL — удзельная вага галіны i у структуры працоўных рэсурсаў прамысловасьці; diF — удзельная вага галіны i у структуры асноўнага капіталу прамысловасьці. Па сутнасьці індэкс складаецца з двух кампанэнтаў — адноснай прадукцыйнасьці працы й адноснай фондааддачы галіны. Вага кампанэнтаў індэкса вызначаецца нармаваньнем элястычнасьцяў выпуску па працы й капіталу ці экспэртна ў адпаведнасьці з характарам вытворчасьці (праца- ці фондаёмістая). Такім чынам, ІСФЭ улічвае эфэктыўнасьць выкарыстаньня фактараў у галіне ў параўнаньні зь сярэдняй па прамысловасьці, якая прымаецца роўнай 100%.

 

 

Табліца 4. Аб’ём і структура выпуску прамысловасці Барысава

Галіна

К-ць пр-ў

Выпуск1, млн.руб.

Структура, %

Сьпісавая к-ць,