Барысаў

У новым касьцёле знайшоў месца цудам ацалелы пры пажары ў старым будынку абраз з абліччам у срэбраным акладзе Божай Маці з дабраслаўным немаўляткам Езусам на руцэ.

Касьцёл, зразумела, займаўся ня толькі рэлігійнай дзейнасьцю, але таксама дабрачыннасьцю і асьветай. Пад ягоным кіраўніцтвам і апекаваньнем знаходзіўся лязарэт на 27 ложкаў і пачатковая школа на 80 вучняў.

Задушэньне паўстаньня 1863 г. ускладніла рэлігійнае жыцьцё каталікоў Беларусі. Паўсюдых адчувалася русыфікацыя, і не ва ўсіх каталіцкіх сьвятароў знаходзіліся сілы, каб гэтаму супрацьдзейнічаць. Сярод такіх мягкацелых быў і пробашч Барысаўскага касьцёла ад 1876 г. ксёндз Лукашэвіч. Але ў 1899 г. яго зьмяніў ксёндз Язэп Гурка, які здолеў хутка вярнуць касьцельныя традыцыі і гэтым умацаваць свой аўтарытэт сярод шматлікае грамады. Пры новым пробашчы зьмяніўся і інтэр’ер касьцёла (у прыватнасьці, сьцены былі ўпрыгожаныя тэракотай, якая ілюстравала ўсе спынкі Крыжовага шляху) і была пабудаваная плябань.

Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (фрагмэнт), аўтар здымка: М.Крук (radzima.org)

Кастрычніцкі закалат не прадвяшчаў рэлігіі нічога добрага. Уся зямля была нацыяналізаваная, а зямельныя надзелы храмаў, па-сутнасьці, сканфіскаваныя. Аднак, тым ня меш, нягледзячы на енкі ваяўнічых атэістаў і фінансавыя мітрэнгі, касьцёл працягваў выконваць свае функцыі.

Надыйшоў ганебны 1937-ы год. Шалёная вакханалія терору моцна і балюча закранула і каталікоў. Многія зь іх былі арыштаваныя. Касьцёл разглядаўся як апірышча шпегаваньня. Яго зачынілі, а пробашч  Адольф Кшывіцкі і іншыя блізкія да касьцёла асобы зьніклі ў засьценках ГУЛАГу. Арыштавалі нават касьцельную прыбіральніцу 54-гадовую Марцыяну Казімераўну Кулакоўскую, якую таксама назвалі шпегам і 9 сьнежня 1937 г. расстралялі ў Барысаве.

Вядома, што Барысаў за апошняе стагодзьдзе перажыў ці мала пажараў і колькі ваенных узрушаньняў з артабстрэламі і бамбардаваньнямі, але цікава, што ад гэтых падзеяў з касьцёла не скранулася аніводная цэгла. Храм спаганілі не гарматы.

ПРАВАСЛАЎНАЯ ЦАРКВА

Сабор Уваскрашэньня Гасподняга

Адрэса: г.Барысаў, вул. Лапаціна, 44

Тэл. 72-09-60

Расклад набажэнстваў: (удакладняецца)

Гісторыя Ўваскрасенскага сабора

Сабор Уваскрашэньня Гасподняга, аўтар здымка: М.Крук (radzima.org)

Паводле афіцыйнай статыстыкі, у 1865 г. Барысаў перажыў пяць пажараў, якія зьніштожылі 345 дамоў. Былі і людзкія ахвяры.

Агонь не зьлітасьцівіўся і над драўлянай царквой, якая разьмяшчалася побач з рынкам. І тады ў горадзе засталася адна маленькая могілкавая цэркаўка Андрэя Юродзівага (цяпер гэта малітоўны дом стараабрадцаў на Газэтнай вуліцы). Натуральна, сярод праваслаўнага люду адразу ўзьнікла пытаньне аб пабудове новага харама, прычым не драўлянага, а каменнага, умяшчальнага і пекнага, які б ані ў чым не саступаў касьцёлу, узьведзенаму яшчэ ў 1823 г. (каменнай была таксама сынагога, збудаваная ў 1866 г.).

Разгледжаньне хадайніцтваў, пошук сродкаў і адпаведнага праекту занялі пяць год. Першапачатковы праект пяцікупальнага храма, прапанаваны інжынэрам Скуратавым, Менскай япархіяй быў адрынуты, галоўным чынам, з прычыны малых памераў і, як вынік, недастатковай умяшчальнасьці малітоўнай залі. Спыніліся на іншым варыянце – саборы зь дзевяцьцю купаламі, трыма апсідамі, выразным контурам, прывабным дэкорам і дастатковай аб’ёмнасьцю (27х23х12 м).

"Зачацьце" храма я яго асьвячэньне ў імя Ўваскрасеньня Хрыста Збаўцы (два прыдзелы былі названыя ў гонар князёў Уладзімера і Аляксандра Данскога) адбылося ў нядзелю 5 верасьня 1871 г. (паводле старога стылю) у прысутнасьці знакамітых асобаў. З прамоваю выступіў япіскап Менскі і Бабруйскі Аляксандар.

Сабор Уваскрашэньня Гасподняга, аўтар здымка: К.Шастоўскі (radzima.org)

Меркаваныя выдаткі на будаўніцтва, згодна зацьверджанаму каштарысу, склалі 47890 руб. 14 кап. Па тых часох гэта было паважнае зьлічво, але па непрадбачаных абставінах яе не хапіла. Пры рыцьці катлавану высьветлілася, што якасьць грунту не дазваляе выкарыстаць запраектаваны звычайны фундамант. Давялося вырабіць і ўбіць 580 шулаў, што дадаткова патрабавала  3000 рублёў.

Будавалі сабор высокакваліфікаваныя каменшчыкі зь мястэчка Івенец, а для аздабленьня інтэр’еру былі запрошаныя віленскія мастакі Елішэўскі і Трутнеў.

Пытаньнямі будаўніцтва і забесьпячэньнем неабходнымі матар’яламі запраўляў прадвадзіцель мясцовага дваранства Ўладзімер Ярмольскі, а тэхнічнае кіраваньне ажыцьцяўляў архітэктар Сяргей Пятровіч Іваноў.

Будаўніцтва храма доўжылася тры гады і скончылася 15 кастрычніка 1874 г. (паводле старога стылю). А празь пяць дзён, 20 кастрычніка, з нагоды першае службы адбылося ўрачыстае ўшанаваньне з удзелам губэрнскага кіраўніцтва і высокага духавенства.

Ва ўрачыстых выступах гучэла рэзкая крытыка на адрас каталікоў, уніятаў і польскае шляхты, якія, паводле аратараў, напрацягу колькіх стагодзьдзяў ставілі за мэту падпарадкаваць беларускі народ іншаземнаму ўплыву, т.б. Ватыкану.

Званіца сабору Ўваскрашэньня Гасподняга, аўтар здымка: К.Шастоўскі (radzima.org)

Галоўная заслуга ў пасьпяховым завяршэньні будаўніцтва сабору прыпісвалася Ўл.Ярмольскаму, якому быў дараваны срэбны кубак з пазалотаю і наступным надпісам: "Прадеды наши ели просто да жили на свете лет до ста".

А пра аўтара праекту нават не згадалі. Ягонае імя пачало згадвацца адносна нядаўна. Паводле дасьледваньняў менчука В.М.Чарнатава, гэта быў інжынэр зь Пецярбургу Пётар Пятровіч Мяркулаў (1836-?).

Пекната новага праваслаўнага храма ў Барысаве прыцягнула ўвагу многіх. Для гравюры зь ягонай выявай папулярны ў тыя часы пецярбурскі штотыднёвік "Нива" у №12 за 1877 год не пашкадаваў цэлае бачыны.

Першым настаяцелем Уваскрасенскага сабору быў сьвятар Клімэнт Градзіцкі.
А ўпачатку ХХ ст. мясцовы чыноўнік і царкоўны стараста Ніл Бурцаў выступіў зь ініцыятывай пабудаваць ля галоўнага ўваходу сабора цагляную званіцу. І гэтая ідэя была ўвасобленая ў 1907 г. менскім япархіяльным архітэктарам Віктарам Струевым  (1864-1931). Цяпер гэтая званіца разам з саборам складае цэласны ансамбаль

Настаяцелем храма ў тыя гады быў Мікалай Фалевіч, якм вылучаўся дабрачыннай дзейнасьцю, актыўным удзелам у вырашэньні гарадзкіх праблемаў і карыстаўся сярод прыхаджанаў агромністым аўтарытэтам.

Званіца сабору Ўваскрашэньня Гасподняга (фрагмэнт), аўтар здымка: К.Шастоўскі (radzima.org)

Прышэсьце марксізму-ленінізму засьведчыла скрайнюю неталерантнасьць да ўсіх іншых рэлігіяў. У 1937 годзе для сабора, як і для ўсёй краіны, надыйшлі змрочныя часы. Вернікаў па камандзе ўладаў гналі з храма, крыжы з купалаў сьпілавалі, а нутраную аздобу разрабавалі. Сабор быў пераўтвораны ў зернесховішча, а званіца пераабсталяваная ў парашутную вышку.

Але вайна абярнула ўсё назад. Фашыстоўскія акупанты, імкнучыся завабіць славянскае насельніцтва на свій бок, вярнулі сабор грамадзе. Яго адрамантавалі (аднаўляць крыжы на купалах змусілі адмыслоўцаў-габрэяў), і там пачаліся службы.

У кастрычніку 1941 г. япархія прызначыла туды настаяцеля. Гэта быў выпускнік Жыровіцкай духоўнай сэмінарыі 37-гадовы айцец Іаан (у жыцьці – Іван Мацьвеевіч Строк). У цяжкія гады акупацыі ён як мог дапамагаў хворым і бедным, стараўся аблегчыць удзел савецкіх ваеннапалонных, прытуліў і выратаваў габрэйскага хлопчыка, прадухіліў угон на прымусовыя працы ў Нямеччыну каля 300 барысаўцаў.

Тым ня менш, адразу пасьля вызваленьня горада а.Іаан быў арыштаваны савецкімі ворганамі, і як памагаты ворага адпраўлены ў сталінскія засьценкі (рэабілітаваны толькі ў 1956 г.).

Аднак сабор больш не зачынялі, хоць у пэрыяд кіраваньня Хрушчова быў забаронены звон, які, згодна зь інсьпіраваным у мясцовай газэтцы артыкульчыку, быццам бы перашкаджаў спакою месьцічаў (перабудова адмяніла гэтую забарону).

Сёньня сабор працягвае жыць у звыклым рытме, зьяўляючыся, апрача іншага, і архітэктурным помнікам. Сучасьнікі знаходзяць у ім характэрныя для другой паловы ХIХ ст. рысы эклектызму. Архітэктура Ўваскрасенскага сабора ў Барысаве падрабязна апісаная ў адмысловым выданьні – Зводзе помнікаў гісторыі і культуры Беларусі.

 * * *

Праз трыццаць гадоў пасьля ўводу ў дзеяньне Ўваскрасенскага сабора ў Барысаве ля чыгуначнага вакзала быў пабудаваны яшчэ адзін храм – драўляная Юльеўская царква з царкоўна-прыходзкай школай. Бальшавікі яе зачынілі, а мінулая вайна зьнішчыла будынак.  Надалей рабіліся спробы аднавіць гэтую царкву, і над памяшканьнем былога “горкомхоза” ля Новабарысаўскага парка быў узьведзены нават купал. Але з гэтай задумы з-за супраціву ўладаў нічога не атрымалася. І толькі пасьля распаду Савецкага Саюзу праваслаўныя жыхары Нова-Барысава змаглі ажыцьцявіць свае мроіва. Новая царква была пабудаваная ля новабарысаўскіх могілак і была асьвечаная 13 студзеня 2000-га году.

Паводле: А. Разэнблюм, rpp.nm.ru